De spelregels van schaken zijn eenvoudig om mee te beginnen: wit doet de eerste zet, daarna verplaatsen de spelers om de beurt een stuk. Je wint door de koning van je tegenstander schaakmat te zetten. Dat betekent dat de koning wordt aangevallen en niet meer aan die aanval kan ontsnappen.
Elk schaakstuk beweegt op zijn eigen manier. Hieronder lees je hoe je het bord opzet, welke zetten je mag doen en wanneer een partij eindigt.
Het schaakbord en de stukken klaarzetten
Schaken speel je met twee spelers op een bord met 64 lichte en donkere vakjes. Leg het bord zo neer dat iedere speler rechtsonder een licht vakje heeft.
Elke speler begint met 16 stukken: één koning, één dame, twee torens, twee lopers, twee paarden en acht pionnen. De ene speler speelt met wit, de andere met zwart.
Zet de stukken op de twee rijen die het dichtst bij je staan:
- Op de achterste rij staan van links naar rechts: toren, paard, loper, dame, koning, loper, paard en toren.
- De dame staat op een vakje van haar eigen kleur: de witte dame op een licht vakje en de zwarte dame op een donker vakje.
- Op de rij vóór de andere stukken zet je de acht pionnen.
Staan de stukken goed, dan staan de twee koningen tegenover elkaar. Dat geldt ook voor de dames.
De spelregels van schaken per beurt
Wit begint. Daarna doen de spelers om de beurt één zet. Meestal verplaats je daarbij één van je eigen stukken naar een leeg vakje of naar een vakje met een stuk van de tegenstander.
Kom je op een vakje met een stuk van de tegenstander, dan sla je dat stuk. Je haalt het van het bord en zet je eigen stuk op die plek. Je mag nooit op een vakje gaan staan waar al een eigen stuk staat.
Een belangrijke uitzondering is de pion: die beweegt recht vooruit, maar slaat schuin vooruit. Verder mag je nooit een zet doen waardoor je eigen koning schaak staat of blijft staan.
Zo bewegen de schaakstukken
Elk stuk heeft een vaste manier van bewegen. Behalve het paard kan geen enkel stuk over andere stukken heen springen.
- De pion: gaat één vakje recht vooruit. Bij zijn eerste zet mag hij ook twee vakjes vooruit, als beide vakjes leeg zijn. Slaan doet de pion één vakje schuin vooruit. Een pion mag niet achteruit.
- De toren: gaat recht vooruit, achteruit of opzij, over zoveel lege vakjes als je wilt.
- De loper: gaat schuin, over zoveel lege vakjes als je wilt. Een loper blijft daardoor altijd op dezelfde kleur vakjes.
- Het paard: beweegt in een L-vorm: twee vakjes in één richting en daarna één vakje opzij. Het paard mag over andere stukken heen springen, maar kan niet eindigen op een vakje met een eigen stuk.
- De dame: gaat recht of schuin, over zoveel lege vakjes als je wilt. Ze combineert dus de bewegingen van de toren en de loper.
- De koning: gaat één vakje in een willekeurige richting. Hij mag niet naar een vakje dat door een stuk van de tegenstander wordt aangevallen.
Een toren, loper of dame mag onderweg geen stuk passeren. Staat er een stuk van de tegenstander op de route, dan mag je dat slaan als je op dat vakje stopt.
Schaak, schaakmat en pat
Staat je koning onder aanval, dan sta je schaak. Je moet die aanval direct opheffen. Dat kan op drie manieren: de koning verplaatsen, het aanvallende stuk slaan of een eigen stuk tussen de koning en de aanvaller zetten. Dat laatste kan niet bij een aanval van een paard.
Kun je met geen enkele toegestane zet aan de aanval ontsnappen? Dan sta je schaakmat en heeft je tegenstander gewonnen. De koning wordt niet echt van het bord geslagen.
Soms ben je aan de beurt en kun je geen enkele toegestane zet doen, terwijl je koning niet schaak staat. Dat heet pat. De partij is dan remise, oftewel gelijkspel.
Een partij kan ook op andere manieren in remise eindigen. Bijvoorbeeld als beide spelers daarmee instemmen of als geen van beiden nog schaakmat kan geven met de stukken die op het bord staan.
Bijzondere zetten: rokeren, promotie en en passant
Naast de gewone bewegingen horen drie bijzondere zetten bij de schaakregels.
Rokeren: bij deze zet verplaats je de koning twee vakjes richting een toren. Daarna zet je die toren over de koning heen, op het vakje direct naast hem. Dit mag alleen als de koning en de gekozen toren nog niet zijn verplaatst en er geen stukken tussen staan. De koning mag niet schaak staan, niet over een aangevallen vakje gaan en ook niet op een aangevallen vakje eindigen.
Promotie: bereikt een pion de achterste rij aan de kant van de tegenstander, dan moet je hem meteen vervangen door een dame, toren, loper of paard van je eigen kleur. Meestal kies je een dame. Dat mag ook als je oorspronkelijke dame nog op het bord staat.
En passant: zet je tegenstander een pion vanaf de beginplek twee vakjes vooruit, en eindigt die pion direct naast een pion van jou? Dan mag jouw pion hem slaan alsof hij maar één vakje vooruit is gegaan. Je zet jouw pion schuin achter de pion van je tegenstander en haalt die pion van het bord. Dit mag alleen bij de eerstvolgende zet; daarna vervalt die mogelijkheid.
Veelgestelde vragen over de spelregels van schaken
Wat zijn de spelregels van schaken voor kinderen?
Kinderen spelen met dezelfde regels. Begin met het klaarzetten van het bord en oefen hoe de stukken bewegen. Speel daarna een partij en help elkaar eraan denken dat een koning niet op een aangevallen vakje mag staan.
Welke stukken mag de koning slaan?
De koning mag een stuk van de tegenstander slaan dat één vakje bij hem vandaan staat, ook schuin. Dat mag alleen als het vakje na de zet niet wordt aangevallen door een ander stuk van de tegenstander. De koning mag dus ook niet naast de andere koning gaan staan.
Mag een pion bij elke zet twee vakjes vooruit?
Nee, dat mag alleen bij zijn eerste zet en als beide vakjes vrij zijn. Daarna gaat de pion steeds één vakje recht vooruit, of hij slaat één vakje schuin vooruit.
Hoe begin je met schaken als beginner?
Zet het bord en alle stukken klaar. De speler met wit kiest een toegestane openingszet, bijvoorbeeld een pion één of twee vakjes vooruit. Daarna is zwart aan de beurt.
Oefen bij je eerste partijen vooral het bewegen en slaan. Kijk vóór elke zet of je eigen koning veilig blijft en of je de koning van je tegenstander schaak zet.

