Heksen in sprookjes zijn meestal vrouwen met toverkracht die de hoofdpersonen tegenwerken. Denk aan de heks met het snoephuisje in Hans en Grietje of de tovenares die Rapunzel in een toren opsluit. Toch is niet iedere sprookjesheks alleen maar gemeen: sommige stellen een moeilijke opdracht of bieden hulp.
Voor kinderen maakt een heks een verhaal spannend. Ze kan toveren, iemand voor de gek houden of onverwacht verschijnen. Tegelijk ontdekken de hoofdpersonen vaak dat ze met slimheid en moed verder komen.
Bekende heksen in sprookjes
Een sprookjesheks hoeft geen puntmuts te dragen of op een bezem te vliegen. In deze verhalen herken je haar vooral aan wat ze doet:
- Hans en Grietje: de heks lokt de kinderen met een huisje van lekkers en wil hen kwaad doen.
- Rapunzel: een tovenares sluit Rapunzel op in een toren en komt binnen via haar lange haar.
- Jorinde en Joringel: een heks verandert jonge vrouwen in vogels en houdt hen gevangen.
- Vasilisa de Schone: Baba Jaga woont in een huisje op kippenpoten en geeft Vasilisa moeilijke opdrachten.
- De kleine zeemeermin: de zeeheks helpt de zeemeermin aan benen, maar vraagt daarvoor haar stem.
Verhalen worden vaak opnieuw verteld en aangepast. Daardoor kunnen de naam, het uiterlijk en zelfs de rol van een heks per boek verschillen. Een prentenboek kan bijvoorbeeld een minder eng einde hebben dan een oudere versie.
Welke rol speelt de heks in een sprookje?
Een heks zorgt vaak voor het gevaar dat het verhaal op gang brengt. Ze houdt iemand gevangen, spreekt een betovering uit of verstopt haar slechte bedoelingen achter een vriendelijk gebaar. De kinderen in het verhaal moeten een manier vinden om aan haar te ontsnappen.
Een heks kan ook een beproeving zijn: iemand die de hoofdpersoon een moeilijke keuze of opdracht geeft. Bij Baba Jaga weet je niet meteen of ze zal helpen of tegenwerken. Dat maakt haar anders dan de heks die vanaf het begin duidelijk een vijand is.
Voor een kind is dat verschil interessant. Je kunt samen ontdekken wat een heks doet en waarom een personage haar wel of niet vertrouwt. Zo hoeft het gesprek niet alleen te gaan over de vraag of iemand lief of gemeen is.
Hoe herken je een sprookjesheks?
In veel illustraties heeft een heks een kromme neus, een donkere mantel of een puntmuts. Ook een bezem, een zwarte kat en een ketel met een toverdrank komen vaak voor. Dat zijn herkenbare beelden, maar ze staan lang niet in ieder verhaal.
Sommige heksen zien er juist gewoon of aantrekkelijk uit. Een vriendelijk uiterlijk kan in een sprookje misleidend zijn, net zoals een eng uiterlijk niet altijd betekent dat een personage kwaad wil doen. Let daarom liever op het gedrag van de heks dan op haar neus of kleding.
Niet iedere vrouw met magische krachten heet in het verhaal een heks. Soms is ze een tovenares of een fee. In een nieuwe bewerking kan zo’n figuur anders worden genoemd dan in een oudere vertelling.
Zijn alle heksen in sprookjes slecht?
Nee. In veel klassieke sprookjes is de heks een tegenstander, maar er zijn ook verhalen waarin ze helpt of waarin haar bedoelingen niet meteen duidelijk zijn. In moderne vertellingen kan een heks zelfs de hoofdpersoon zijn.
Dat verschil merk je goed als je samen een bekend verhaal bespreekt. De heks van het snoephuisje doet alsof ze voor de kinderen zorgt, terwijl ze andere plannen heeft. Baba Jaga kan juist dreigend zijn en toch iets geven waarmee de hoofdpersoon verder kan.
Een sprookjesheks is een verzonnen personage. Dat beeld moet je niet verwarren met echte mensen die vroeger van hekserij werden beschuldigd en vervolgd, of met mensen die zichzelf nu heks noemen.
Een verhaal met een heks voorlezen
De ene heks is spannend op een leuke manier, terwijl een andere voor nare dromen kan zorgen. Het verschil zit niet alleen in de tekst, maar ook in de tekeningen en in hoe uitgebreid het gevaar wordt beschreven. Blader daarom samen door het boek als je kind gevoelig is voor enge beelden.
Je kunt een spannend stuk zachter vertellen of even stoppen om naar de plaatjes te kijken. Vertel gerust dat de heks bij het verhaal hoort en niet echt in het bos woont. Wil je kind niet verder luisteren, dan kun je het verhaal bewaren voor een andere keer.
Na het lezen kun je vragen wat je kind van de heks vond. Was ze meteen eng, of leek ze eerst aardig? En hoe merkte de hoofdpersoon dat er iets niet klopte? Zo krijgt je kind ruimte om zelf over het verhaal na te denken.
Veelgestelde vragen over sprookjesheksen
Hebben sprookjesheksen altijd een naam?
Nee. Vaak worden ze gewoon ‘de heks’ of ‘de tovenares’ genoemd. Baba Jaga is een voorbeeld van een heks die wel een eigen naam heeft.
Vliegen alle heksen op een bezem?
Nee. De bezem is een bekend beeld, vooral in tekeningen en latere verhalen. In veel sprookjes gebruikt de heks helemaal geen bezem om te vliegen.
Is een heks hetzelfde als een fee?
Niet altijd. Beide kunnen magische krachten hebben, maar een fee wordt in sprookjes vaak anders beschreven of afgebeeld. De benaming en rol verschillen per verhaal en bewerking.
Wat als mijn kind bang is voor een heks in een boek?
Neem die angst serieus en stop als je kind dat wil. Je kunt samen aanwijzen waar de heks op de tekening staat en uitleggen dat zij bij het verzonnen verhaal hoort.
Een heks maakt een sprookje vaak spannend, maar ze hoeft niet in elk boek even griezelig te zijn. Met een mild vertelde versie kun je samen ontdekken wat er achter het snoephuisje of de torendeur gebeurt.

